Omgaan met (beschermd) bouwkundig erfgoed

Het is niet altijd eenvoudig om een gebouw met erfgoedwaarden in zijn authentieke toestand te bewaren. Daarom ondersteunt Erfgoed Noorderkempen sinds 1 januari 2016 de gemeenten Baarle-Hertog, Beerse, Kasterlee, Oud-Turnhout, Rijkevorsel, Turnhout en Vosselaar op vlak van monumentenzorg.

Voorkomen is beter dan genezen. Dat geldt ook voor oude gebouwen. Om je pand in goede staat te behouden, zijn geregeld onderhoudswerken en kleine herstellingen nodig. Veel zaken kan je als eigenaar zelf doen, met behulp van enkele handige tips.

Soms moet een gebouw worden aangepast aan nieuwe noden of zijn restauratiewerken noodzakelijk. Met vragen over verbouwingswerken – hoe klein of groot deze ook mogen zijn – kan je bij de consulenten van Erfgoed Noorderkempen terecht.  Zij staan je bij met raad en daad om zo het compromis te vinden tussen jouw plannen en de erfgoedwaarden van je pand. Met deze basisprincipes kan je alvast aan de slag.

Bouwen aan erfgoed

Om de wensen en noden van de eigenaar zo goed mogelijk af te stemmen op het gebouw, moet creatief worden nagedacht binnen een aantal vaste randvoorwaarden. Als daarbij rekening gehouden wordt met enkele basisprincipes, komt het normaal wel goed.

Erfgoedwaarde centraal

Elk gebouw heeft een specifieke reden waarom we het zo bijzonder vinden. Vaak is dat de historische of de architecturale waarde, maar het gebouw kan ook industrieel-archeologisch, stedenbouwkundig, artistiek,… van belang zijn. Bij beschermde monumenten zijn de erfgoedwaarden soms beschreven in het beschermingsbesluit. Bij gebouwen opgenomen in de inventaris is dat niet het geval. Hoe dan ook moeten alle erfgoedwaarden en bijhorende erfgoedelementen worden opgelijst, alvorens aan de slag te kunnen.

Een bouwhistorisch onderzoek van het pand kan meer duidelijkheid bieden over welke delen meer of minder behoudenswaardig zijn. Zo’n afweging noemen we een waardenstelling. Deze maakt het mogelijk om rekening te houden met de waarden van een bouwonderdeel bij het uittekenen van de plannen. Ingrijpende werken kunnen bijvoorbeeld beter uitgevoerd worden in de recentere delen van het huis, zodat de oude kern ongeschonden blijft. Een verbouwing of herbestemming mag dus geen inbreuk doen op de waarden van het monument, integendeel het moet juist trachten de erfgoedwaarden te versterken.

Behoud van authenticiteit

De oorspronkelijke materialen waaruit een historisch gebouw is opgericht, kunnen ons vaak een heel verhaal vertellen over zijn geschiedenis. Zolang we die kunnen behouden, is het monument ook een bron van kennis. Goed onderhoud is daarom essentieel, maar ook de goede bewaring van het originele ontwerp/indeling van een gebouw.

Omkeerbare ingrepen

Als je werken uitvoert in een historisch gebouw, dan moet het mogelijk zijn om die ingrepen later ongedaan te maken. De ‘reversibiliteit’ van een voorgestelde ingreep is hierbij een belangrijke graadmeter.

Nutsleidingen aanbrengen bovenop muren of in ingewerkte schachten, zodat deze later zonder kap- of breekwerk kunnen worden vervangen, het hergebruiken van oude schouwen voor ventilatie of verwarming en het maken van binnenindelingen met zelfdragende wanden, zijn enkele van zo’n reversibele voorbeelden.

Duurzaamheid: meer dan isolatie alleen

We zetten steeds meer in op duurzaam en energiezuinig bouwen. Het wonen in een pand met erfgoedwaarde is op zich al duurzaam, maar het verbeteren van de energieprestatie kan echter niet altijd met de huidige technieken of normen. Toch zijn er verschillende verbeteringen mogelijk, waarbij de erfgoedwaarden van het gebouw nauwelijks worden aangetast.

Tip: start met de quick wins, zoals het isoleren van het dak of de zolder en het vervangen van de verwarmingsketel. Pas daarna moet je overwegen of de ingrepen die impact hebben op het uitzicht van het gebouw wel de moeite lonen. Vervangen van ramen is vaak niet nodig of wenselijk, er bestaan voldoende oplossingen om historische vensters en beglazing vakkundig te isoleren.

Restauratiearchitecten en ambachtslui

Voor het uitvoeren van structurele ingrepen aan een historisch gebouw kan je best beroep doen op een restauratie-architect. Zij hebben door bijkomende studies en ervaring met restauraties een beter beeld op wat mogelijk is en hoe deze plannen concreet kunnen worden gerealiseerd.

Er bestaan ook verschillende firma’s die gespecialiseerd zijn in de  uitvoering van bouw- en restauratiewerken aan historische gebouwen. Zij kunnen nog werken volgens de oude methoden en met de oorspronkelijke materialen. Hierdoor begrijpen zij beter dan wie ook wat noodzakelijk is om je pand in goede staat te herstellen.

Toelatingen en adviezen: vraag ze tijdig aan!

Voor werken aan beschermde gebouwen die geen vergunning vereisen, moet je wel een specifieke toelating aanvragen. Woon je in een onroerenderfgoedgemeente, dan kan je daarvoor bij Erfgoed Noorderkempen terecht.

Als je voor geplande bouwwerken een vergunning moet aanvragen, zal de gemeente een advies vragen aan de bevoegde erfgoedconsulent. Voor beschermd erfgoed is dat bij het agentschap Onroerend Erfgoed, voor de overige gebouwen wordt Erfgoed Noorderkempen om advies gevraagd.

In beide gevallen is het belangrijk dat je duidelijk aangeeft hoe je de werken wil aanpakken en hoe je ervoor zal zorgen dat de erfgoedwaarden van je pand behouden blijven. Wij helpen je hier graag mee verder.

Monumenten onderhouden: doe het zelf

Weinigen staan er bij stil, maar preventief kunnen al ontzettend veel maatregelen genomen worden om de erfgoedwaarden en -elementen in stand te houden. Zo wordt een grote mate aan verval op lange termijn vermeden en voorkom je heel wat dure investeringen en restauraties.

Monumentenwacht is een organisatie die je hierbij kan helpen. Door het uitvoeren van periodieke inspecties, brengen de monumentenwachters de conditie van een historisch pand in kaart. Daarnaast versterken, stimuleren, informeren en ondersteunen ze eigenaars in de zorg en het behoud van hun erfgoed. Ook lid worden? Klik dan hier.

Wat kan je doen tegen schimmels en zwammen? Hoe onderhoud je houten buitenschrijnwerk? De jarenlange expertise van de Monumentenwacht en de Nederlandse en Vlaamse overheden op vlak van monumentenzorg, zorgt vandaag voor een groot aanbod aan publicaties omtrent bouwtechnische en -historische thema’s. Dit zijn de relevantste thema’s en brochures, we hebben er enkele voor jullie uitgekozen:

Exterieur

Interieur

Aantasting door fauna en flora

Veiligheid en toegankelijkheid


Vind je niet wat je zoekt? Zit je nog met vragen? Contacteer ons en we proberen je verder te helpen.